‘ECHT SAMEN EEN
VUIST MAKEN’

‘OPEN ACCESS IS EEN
TUSSENSTAP’

OPEN ACCESS PUBLICEREN
DOE JE ZO!

GAIA: OPEN ACCESS
IN DE PRAKTIJK

Hoeveel resultaten van wetenschappelijke experimenten blijven voor altijd op de plank liggen, enkel en alleen omdat ze niet geschikt zijn voor publicaties in Nature of Science? Hoeveel baanbrekende studies worden louter gepubliceerd voor een beperkte groep kennisconsumenten? Hoeveel studies zijn slechts toegankelijk na het slechten van betaalmuren?

 

Plicht

Hertzberger is er helemaal klaar mee. “Ik pleit voor open keuken-wetenschap. Waarin we als wetenschappers de samenleving constant en zonder voorbehoud deelgenoot maken van ons werk. Vrij toegankelijk, voor iedereen. We worden uit publiek geld betaald. Het is niet zo dat we een eigen toko runnen. We hebben de plicht beter en veel vaker over ons werk te communiceren.”

 

Open science

Open access, zoals de VSNU nu voorstaat, is voor Hertzberger een noodzakelijke tussenstap om daar te komen. “Zonder open access geen open science.” Bovendien is open access essentieel voor innovatie van de samenleving, stelt zij. “Verpleegkundigen, kleine

ziekenhuizen, diëtisten, scholen: allemaal kunnen zij nu al veel meer profiteren van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek. Maar vaak ben je net lekker aan het grasduinen in een publicatie, en dan loop je vervolgens keihard tegen een betaalmuur op.” De logica daarvan ontgaat haar. “Wetenschap is het doen van experimenten. Maar het lezen van publicaties daarover is kennelijk alleen voorbehouden aan academici.”

 

Community

Open science, dat is waar we uiteindelijk naartoe moeten, vindt Hertzberger. “Met wekelijkse updates waarin we reclame maken voor onszelf en voor onze experimenten.” Die open keuken-wetenschap leidt tot meer kennis per euro belastinggeld, voorspelt zij. “Bovendien verkleint het de kloof tussen academici en de steeds hoger opgeleide bevolking die dus wel degelijk iets snapt van wetenschap.”

Komende maanden gaat zij op zoek naar medestanders. “Doel is een open science community starten, een soort wetenschapswikipedia. We zijn al best met veel. Steeds meer wetenschappers kiezen al voor middelen als Facebook en Twitter. Ik verwacht dat we de komende tijd alleen maar gaan groeien.”

In september 2012 stapte Gerard Meijer over naar de Radboud Universiteit in Nijmegen als de nieuwe collegevoorzitter. Een van de eerste thema’s die daar op zijn agenda kwam, was open access. “Toen dacht ik: hier kan ik echt iets bijdragen. Ik geloof erin en het past bij mijn taak. Doordat ik zowel zélf gepubliceerd had en in editorial boards had meegewerkt, kon ik bovendien ook concrete ervaringen en expertise inbrengen.”

 

100% in 10 jaar

In de Nederlandse politiek was het onderwerp ook doorgedrongen. “Je kon zien dat staatssecretaris Dekker, toen hij in 2013 dit onderwerp op de kaart zette, dit boeiend vond en ook zijn stempel hierop wilde drukken. Hij schreef dat ons land zou gaan voor ‘100% OA in 10 jaar’. Dat was bepaald geen kleinigheid.”

“We bespraken dit binnen de VSNU en de conclusie daaruit was helder: ‘Dit moeten we serieus nemen’. Voor Meijer en de zijnen was nog iets heel duidelijk: onderhandelen met de uitgevers dat moeten wij zélf doen als voorzitters.”

 

Ónze voorwaarden

“We kozen ervoor met de grote spelers te beginnen, om zo de toon te zetten voor het geheel. De invalshoek van de gesprekken was dat de universiteiten wilden laten weten, dat zij met gerenommeerde uitgevers wilden samenwerken. Samen dus, want we wilden hun infra best overeind helpen houden, maar dan wel tegen ónze voorwaarden. Want eigenlijk is het een beetje gek, dat wij wetenschappers dit ons laten gebeuren dat er geld naar uitgevers gaat die onze kennis op slot zetten voor eigen gewin.”

 

Lessons learned

In dit e-zine blijkt hoe groot het resultaat al is. Er zijn goede deals gesloten met flinke stappen richting open access. Dat kon mede dankzij de volle steun die ‘de politiek’ had gegeven. “Ook de Europese top is vierkant achter de universiteiten gaan staan. Dat was van onschatbare waarde. Het Nederlands voorzitterschap van de EU heeft waar weten te maken dat Europa echt heeft gekozen voor open acces en open science en dat is geen geringe prestatie.”

Lessen die Gerard Meijer hieruit trekt zijn voor hem beknopt te formuleren. “Allereerst dat als je als Nederlandse universiteiten goed samenwerkt, je echt meerwaarde kunt leveren. Ten tweede, dat die politieke backing voor zo’n groot en sterk innovatief thema heel belangrijk is. Je moet als universiteiten de politieke beslissers dus goed ‘meenemen’ bij zoiets.”

En een derde les is er een voor binnen de universiteiten zelf. “Je moet intern ook bereid zijn hier tijd in te steken. Je moet vaak nog aan heel wat mensen uitleggen, waarom we dit doen en hoe wezenlijk dit is. Dat kost tijd en die moet je er echt voor over hebben.”

 

Weer aan tafel

Nu Meijer terugkeert naar Berlijn, komt hij terug in een omgeving waar hij al vroeg open access een warm hart leerde toedragen. En dat niet alleen. “Ik zit straks aan tafel bij de onderhandelingen voor de Duitse instituten. Dan gaan de uitgevers mij dus weer tegen komen, tsja…”

“In elk geval moet ons land het momentum hier zien vast te houden en goed met de Europese buren afstemmen. We hebben bewezen, dat we als blok en écht samen een vuist kunnen maken. Mooi om te laten zien hoe effectief en snel Europa kan zijn, als je met elkaar strijdt voor de goede zaak.”

Open access publiceren doe je zo!

Alle Nederlandse universiteiten ondersteunen het publiceren via open access. Sinds
1 december 2015 ‘verplicht’ NWO zelfs dat onderzoek dat met publiek geld is verricht ook open access wordt gepubliceerd. Waar moet je rekening mee houden als wetenschapper? En wie draait er op voor de kosten?

Bij het open access publiceren staan twee routes open: de groene en de gouden. De groene is op veel plaatsen al mogelijk: een artikel kan aangeboden worden aan het digitale wetenschappelijk archief van de universitaire bibliotheek, het zogeheten repository. Alle universiteiten hebben een repository. Uitgevers hebben wel vaak voorwaarden gesteld aan het moment dat het artikel hierin vrij beschikbaar komt.

 

Bij de gouden route wordt het artikel door de uitgever van het open access journal zelf in open access gepubliceerd. In de Directory of open access journals staan meer dan 11.000 kwalitatief goede open access wetenschappelijke uitgaven.

 

De meeste universiteiten bieden al sinds 2005 ondersteuning bij het open access publiceren.
Zo zijn er steunpunten die kunnen adviseren bij onderhandelingen met uitgevers, criteria voor open

 

access, het kiezen van open access journals, het inzetten van social media bij publicaties, en auteursrechtelijke kwesties.

 

“Doel is dat het open access publiceren voor de Nederlandse onderzoekers zo gemakkelijk mogelijk wordt gemaakt en dat zij geen last hebben van de achterliggende administratieve afhandeling.” Aldus Els Peters van de Radboud Universiteit en lid van de ‘UKB Werkgroep implementatie Werkprocessen open access’ voor het uitvoeren van de gerealiseerde open access big deals. “Dat is in de afgelopen periode met vallen en opstaan gegaan en vraagt ook steeds veel aandacht. Maar we zetten ons graag in om de onderzoeker hier goed in te ondersteunen.”

 

Als je als onderzoeker vragen hebt over hoe dit in je eigen instelling werkt, kun je de contactgegevens hier vinden.

 

Rosanne Hertzberger:

‘Open access is een tussenstap’

Gerard Meijer:

‘Echt samen een vuist maken’

‘Open keuken-wetenschap’, dat is wat microbioloog Rosanne Hertzberger wil gaan bedrijven. “Met elke week updates over projecten waar ik mee bezig ben.” Komende maanden gaat zij ‘on tour’ om medestanders voor haar ideeën te vinden op ’s lands universiteiten.

Gerard Meijer verlaat binnenkort Nederland en keert terug naar zijn wortels bij het Fritz Haber instituut van de Max Planck Society in Berlijn. Ooit deed hij daar kennis en ervaring op die hem inspireerde bij de recente stevige discussies en onderhandelingen over open access in Nederland namens de VSNU. ”Een collega-directeur aldaar, Robert Schlögl, was rond 2000 al actief op het gebied van open access. De heldere afspraken die hij formuleerde, vormden de basis voor de ‘Berlin Declaration’.”

Gaia: open science in de praktijk

 

De lancering van hemelkaart Gaia op 14 september 2016 markeerde een historisch moment voor Open Science. Niet alleen voor wetenschappers, maar voor mensen over de hele wereld werd gedetailleerde informatie over de sterren in ons heelal beschikbaar. In Gaia kan je niet alleen terugvinden waar sterren zich bevinden, maar ook op welke afstand ze staan en hoe helder ze zijn. Zulke informatie was er al wel, maar alleen over een beperkt deel van de sterren. “Je kan je voorstellen dat we nu een beetje de weg rond ons huis weten en ineens de hele wereld in kaart kunnen brengen”, zegt Gijs Nelemans in een interview met Radio 1. Nelemans is werkzaam als universitair hoofddocent bij de afdeling Sterrenkunde van de Radboud Universiteit. Hij geeft aan hoe bijzonder het delen van deze informatie is: een nieuw tijdperk ‘Na Gaia’ is aangebroken. Hij kijkt uit naar de slimme ideeën die mensen uit alle hoeken van de wereld met deze nieuwe kennis kunnen gaan bedenken. We gaan een bijzonder opwindende tijd tegemoet door de mogelijkheden die het delen van deze kennis geeft.

 

Meer informatie

 

Openaccess.nl heeft een uitgebreid overzicht opgenomen over de stand van zaken en specifieke afspraken met de verschillende uitgeverijen.