Print
 
 

Q&A open access

 

De FAQ’s zijn gerubriceerd naar  de onderwerpen: Algemene vragen over open access, Vragen over open access in de praktijk, Vragen over onderhandelingen en de rol van de stakeholders, Stand van zaken onderhandeling per uitgeverij (Elsevier, SAGE, Springer, Wiley, OUP, ACS, Taylor & Francis, Wolters Kluwer en overige uitgeverijen) en Hoe zit het met LingOA.

 

 

Vragen over open access in de praktijk

 

 

Wat verandert er voor de wetenschappers door open access?

Open access betekent dat iedereen gemakkelijker bij artikelen kan en kennis beter verspreid kan worden. Om het proces van peer-review (onderlinge beoordelingssysteem van wetenschappelijke artikelen) te kunnen blijven faciliteren moet (meestal) aan de voorkant (bij aanbieden voor publicatie) worden betaald (meestal aan de voorkant bij aanbieden voor publicatie). Tegelijkertijd is het streven dat wetenschappers hier weinig van gaan merken omdat dit net als bij abonnementen via bulkcontracten zal lopen.

Wat zijn hybride tijdschriften?

Hybride tijdschriften kennen een mengvorm waarbij een deel van de artikelen alleen voor de abonnees beschikbaar is en een deel voor iedereen via open access is in te zien. In deze tijdschriften kun je ervoor kiezen om een artikel open access te publiceren. Als dit gebeurt voor een tijdschrift waarbij geen afspraken zijn gemaakt over open access, dan wordt er dubbel betaald. Eerst om een artikel vrij toegankelijk te maken (door de APC te betalen) maar vervolgens opnieuw om een artikel te mogen lezen via abonnementen. Dit wordt ook wel ‘double dipping’ genoemd.
 

Er zijn steeds meer open access tijdschriften, hoe weet ik welke goed zijn?

De website http://doaj.org/ biedt een volledig overzicht van alle goede peer-reviewed open access tijdschriften in de verschillende vakgebieden.


 

Zijn niet-open access tijdschriften niet gewoon beter omdat de kwaliteitscontrole beter is geregeld?

Er zijn voorbeelden van goede en slechte betaalde tijdschriften en voorbeelden van goede en slechte open access tijdschriften. Het is nu hoogstens zo dat een aantal gerenommeerde tijdschriften een lange traditie hebben en dat deze traditie van oudsher loopt via betaalde abonnementen.


 

Houden we wel toegang tot de beste tijdschriften, ondanks open access?

In de onderhandelingen wordt de toegang tot tijdschriften (abonnementen) aan open access gekoppeld om te voorkomen dat die toegang verdwijnt. Om wetenschap op een betaalbare manier voor de samenleving toegankelijk te maken, wordt nu stevig onderhandeld. Op de lange termijn scheelt dit geld door het verdwijnen van ‘double dipping’ en worden wetenschappelijke resultaten vrijer toegankelijk.
 

Welke rol spelen wetenschappers bij het uitgeven van tijdschriften?

Internationale tijdschriften komen tot stand met veel kennis en inzet van wetenschappers. Ook van de Nederlandse universiteiten. Het gaat dan om bijvoorbeeld posities als hoofdredacteur (editor in chief), beoordelaar (reviewer), redactieleden (editors) en leden van de Raad van Advies van een tijdschrift (advisory board).
 

Hoe werkt een tijdschriftredactie en wat doet de Raad van Advies van een tijdschrift?

Een hoofdredacteur (editor in chief) stuurt de redactie aan, zit redactievergaderingen (editorial board) voor en is verantwoordelijk voor de dagelijkse gang van zaken bij een tijdschrift. Hij ziet bijvoorbeeld toe op de aansluiting van de inhoud van de artikelen op de scope van het tijdschrift en bewaakt de kwaliteit van het tijdschrift. De scope en het beleid van het tijdschrift zijn vaak vastgelegd door een Raad van Advies (advisory board). Ook de eigenaar van het tijdschrift (bijvoorbeeld de uitgever of de learned society) heeft daar iets over de zeggen. In een advisory board zitten vaak grote namen uit de betreffende wetenschappelijke discipline.    

Een redactie bestaat doorgaans uit editors en associate editors en is bijna altijd internationaal van karakter. Editors hebben meer omschreven taken in de redactie of het reviewproces. Het is gebruikelijk dat elk ingediende artikel minimaal door één redactielid gelezen en beoordeeld wordt. Associate editors is de kring daar omheen. Zij hebben hun naam verbonden aan het tijdschrift en treden ook vaak op als reviewer van artikelen, maar doen dat op meer incidentele basis.
 

Wat betekent open access voor onderzoekers die niet aan een universiteit of medisch centrum zijn verbonden? Kunnen zij nog wel publiceren?

Het gouden model van open access verandert de systematiek rondom betalen voor artikelen. Van betalen voor toegang tot artikelen ga je naar betalen voor het publiceren. Voor onderzoekers die zijn aangesloten bij een universiteit of medisch centrum geldt dat zij zich kunnen aansluiten bij de afspraken zoals deze gemaakt worden in de big-deal onderhandelingen. Voor onderzoekers die niet geaffilieerd zijn aan een universiteit of medisch centrum, en dus niet onder de big-deal overeenkomst vallen, betekent dit dat zij per artikel moeten betalen. Tegelijkertijd hebben zij ook het voordeel van de verschuiving door open access: publicaties worden vrij toegankelijk.

Wordt de ‘ranking’ en waardering van wetenschappers veranderd door open access publiceren?

Universiteiten “ranken” zelf geen wetenschappers. Hoe wetenschappers elkaars werk waarderen is een keuze van de wetenschap zelf. Al is het niet onwaarschijnlijk dat als meer tijdschriften open worden, deze open tijdschriften hoger gewaardeerd gaan worden. Bij de beoordeling van een wetenschapper zou je eigenlijk nooit alleen naar de reputatie van de tijdschriften moeten kijken waarin hij of zij publiceert. De inhoudelijke kwaliteit van het wetenschappelijk werk moet zeker ook geëvalueerd worden.

Om dit te onderstrepen heeft VSNU-voorzitter Karl Dittrich op 3 december 2014 namens de Nederlandse universiteiten de ‘San Francisco Declaration’ ondertekend. Deze internationale verklaring roept universiteiten, wetenschapsorganisaties, overheden en uitgevers op om bij de beoordeling van wetenschappelijk onderzoek de kwaliteit en maatschappelijke relevantie voorop te stellen. Het aanzien van een tijdschrift, waarin onderzoek is gepubliceerd of een meting daarvan zoals de impactfactor mag niet leidend zijn.